[ فصل في الطّهور ] وهو امّا الماء الذي هو سرّ الحياة التي هي العلم مشاهدة الحي القيوم قال اللّه تعالى ( وأنزلنا من السماء ماء طهورا لنحيي به ) وقال جل وعلا وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ واما التراب الذي هو أصل نشأة الانسان قال عز من

--> بندگى اعلام دارد به اضافه آنكه درس نظم وانضباط خود را از ياد نبرد وفراموش نكند سخنى كه هست در اينكه چرا خاك جايگزين آب شده آب براي شستشو ونظافت بنظر چنان مىرسد كه قائم مقام غسل يا وضو بايد چيزى باشد كه در فايده با أصل خود متناسب باشد وخاك آلودگى ميمم مخالف شستشو ووضوء است اين اعتراض وپرسش را جمع بسيارى وگروه زيادى از خويش وبيگانه كرده ودانشمندان شيعه وسنى پاسخهاى متعددى گفته‌اند در تفسير المنار وبيان تقرير شيخ محمد عبده اقوالى از قدماء دراين‌باره آورده وبيان حكمت آن فرموده يكى از پزشكان معاصر هم در دوران تحصيل مورد اعتراض قرار گرفته كه تفصيل آن را گفته ونقل فرموده‌اند پاسخ كافى به‌آن داده ورساله ( تز ) خود را كه در بهداشت اسلامى است نوشته وپرسش وپاسخ را نيز ذكر كرده چند سال پيش اينجانب در مجله ايمان بدان اشاره كرده‌ام آنچه در اينجا مىگوئيم اينست كه تكاليف بر دو قسم منقسم شده‌اند اصلى ونفسي يا تبعي وتوصلى مطلوب ذاتي قابل تبديل نيست چون أصل نماز كه حقيقت دعاء است ومظهر عبوديت كه دليل تعظيم وخشوع است قل ما يعبأ بكم ربى لولا دعائكم واما واجبات توصلى كه مكمل غرض اصلى ومقصود حقيقىاند چون وضوء وقيام وقعود وركوع وسجود قابل تبديل وتحويل باشند وبصورت ديگر درآيند واين قبول بدل وپذيرفتن قائم‌مقام بمنظور رفع حرج است چه اگر شارع سخت‌گيرى كند نقض غرض وتوليد مرض مىشود يريد الله بكم اليسر اگر يكسره ترك عبادت اصلى را بعذر فقدان شرط آن تجويز فرمايد به ترك عبادت عادت مىكند وخود را معذور مىدارد ورفته‌رفته دل را تاريكى گرفته واز فيض حضور مهجور مىشود اكنون قبول بدل كردن واجازه ورود بمحفل قدس دادن تا آن انس وعادت والفت به عبادت منقطع نگردد وباهمال ومسامحت نگرايد ودل به خدا متصل شود وآرام گيرد ودر دست بر خاك زدن وبر روى خود كشيدن يك معنى خاكسارى وذلت وانكسارى ملحوظ است كه خاكساران دانند خاك شو أول وپس ديده بر آن پاك انداز تقاضاى عفو ودرخواست حمايت وشمول عنايت همين اقتضا دارد وچه بسا نماز با اين حال خجلت وانفعال قابل قبول خداى متعال باشد ما درون را بنگريم وحال را گرچه دانشمندان امروز توجه دارند كه خاك نيز در مبارزه با ميكروبهاى زيان‌دار در حكم آب است وحضرت ختمى مرتبت با ديده نبوت مىديده‌اند كه هزار وچهارصد سال پيش فرموده‌اند ان التراب أحد الطهورين الصعيد الطيب وضوء المسلم وان لم يجد الماء عشر سنين ولى بايد فراموش نكنيم كه خاك بايد پاك واز نقاط بلندى التقاط شود فتيمموا صعيدا طيبا .